Professional JournalistsBeginner JournalistsAll articles Beginner Journalists

3 Jan

Ewa Zwierzyńska (Poland)
Czasopis.pl, Dec 2013


Us from the Kolkhoz

(See Polish below)

After crossing the Poland-Belarus border, the landscape changes dramatically. The place of shredded fields and overgrowing meadows is taken by enormous fields and thousands of hectares of rye, beets, barley and corn. Between them, there are pastures on which herds of cows walk around. There are no wastelands in Belarus. Each centimetre of soil is put to use. Belarus is a typical agricultural country.

Svetlana, Olga and Tamara work together on the same shift. They take care of one thousand calves. I see Tamara scattering hay with a pitchfork, Olga carrying buckets full of grain and putting it into a feeder. Women are kind, open and unusually happy. They are willing to talk to me. We are sitting down on the grass beside the stable. Behind our backs, there are small compartments for three-week old calves that need to be fed milk from bottles.

Do they like their work? - We had to take a liking to it. There is no other choice, although the work is very hard in Kolkhoz. But we have to work to earn a living.

All of them live in the same village. They started families, have children and grandchildren. Beside working in the Kolkhoz, they also run their own farms. Like most of the inhabitants of the village, they own cows, pigs and gardens.

- We get up at five o’ clock in the morning - says Svetlana, who works in the Kolkhoz as a shift manager, and first, we have to take care of our own farms, milk cows, feed pigs and send off children to school. We start our work at eight o’ clock in the morning. We are taken to work by a special company car. We work in the Kolkhoz until one p.m. We do everything around calves - clean, feed, water and litter them with straw. Then the company car takes us home for dinner and we go back to work at 14 o’ clock. We work until 17 o’ clock. When we return home, we take care of our own farms, cook, clean and weed our gardens. Life without a cow or a garden would be rather difficult and this way, we have our own milk, eggs, vegetables and potatoes. And somehow we are able to survive. Usually we go to bed at midnight.

America killed us

- We don’t want to complain about our lives. People tend to complain too much. Our mothers and grandmothers had much more difficult lives and we can’t compare with them. Nowadays, everyone has a washing machine and access to warm water, bathroom and a toilet. Life has changed in recent years. It is more comfortable, but people are sadder. We used to be like one big family. Especially in the times of USSR and that was a wonderful life! Everything was provided for us and we didn’t have to worry about anything. Kolkhoz provided entertainment for us all the time - dancing parties, meetings and fests. We had an amazing organizer of cultural life. She had many interesting ideas: harvest festivals, fancy-dress parties, excursions and contests. In the contest one could win an ironing board, a colander or even a washing machine. Crowds were coming there and there were always so many people that you couldn’t turn around. Young people didn’t want to leave the club and go home, and now? People need nothing from one another, they became indifferent, and neighbours won’t even say "good morning" to each other. Young people don’t want to go anywhere. The word "homeland" doesn’t mean much. Years ago, this word was giving everyone creeps and if the war broke now, no one would fight for the country. The West destroyed us. America always wanted to kill us and they did - they killed as mentally and spiritually.

We got used to it, it’s fine.

- In Belarus, we don’t earn much but our life here is good - says Svetlana and she doesn’t stop smiling. - People here are placid, good and gentle. There are no thieves or assaults here, we don’t even lock the doors at night. We are pleased with our lives because when one sees all the misfortune around - diseases, wars, disasters, he knows that his life is really good. We are healthy, we have jobs, what else could we ask for? One has to be an optimist and enjoy what he has. We are not paid much for our work, but we work without complaining. People, especially the local ones, usually work in Kolkhoz because there is no alternative. There are no industries or companies in the area, only fields, meadows and forests. The fortune made us work in Kolkhoz as well, but we got used to it and that’s the way it goes.

Here, in Belarus, we had been devoid of rights for our own soil for couple of generations. We are not accustomed to having it. We don’t know how to work on our own lands anymore. I wouldn’t even want to. It’s better to come to work, spend eight hours here and then go back home. When you have your own farm, you have to think and bother about it incessantly. After the fall of USSR, some people tried to be farmers. They sew, planted and tried, but the country buys crops dirt-cheap. And everyone gave up.

Come on, paint my world

Do they have any dreams? Tamara would like to go to the seaside. She has never seen sea, but only heard people speaking about it. She dreams about holidays by the Black Sea, in Ukraine. She would like to lay down on the beach, sunbathe and swim. It seems a simple dream but it is very hard to realize. There is always not enough money.

Olga doesn’t have any dreams. She only wants her children to be good people and to be healthy. - I don’t want anything for me. I have everything I need.

Would she change anything if she could turn back the time? She considers it for a long time. Yes, she would change something. She would go to art school and she would become an artist. She would like to paint pictures.

- Olga is really talented - add her colleagues - she draws beautifully and when she needs to decorate something in her house, she does it so perfectly that it takes your breath away.

Olga considers this only theoretically. - I haven’t had an opportunity in my life to realize this dream . When you live in the village, being an artist is impossible because how can you find time for drawing when you work from dawn to dusk? But I found a different passion for myself - embroidering. I love embroidering doilies, wall hangings and pictures. I do it mainly in winter when there isn’t much to do in the garden. I rest this way.

Working off a debt

I visited Alesya in the company apartment. It’s an efficiency apartment in the old block of flats. Only people working in Kolkhoz live here. A young and attractive girl opens the door. Alesya is a typical representative of a big-city jungle. She had nothing in common with a village or agriculture before. Here, in Omelianiets, she saw a cow for the first time. There is one shop, a post office, community centre and a library in the city. And a lake. There are no other kinds of entertainment. How did an educated girl with ambitions end up in a sunken village?

- Like each young person in Belarus, I received an appointment for work together with my diploma. The country allowed me to get free education so now I am obligated to pay the debt and work in the designated place for two years. It’s not always in accordance with your education or skills. At first, I was working in a magazine as a manual labourer. I was carrying bags and boxes. After a month, they offered me a new job - a post became available in the office in a Kolkhoz. I was crazy with happiness. I cannot say that I was happy about the perspective of working in a village, but I was to work in my profession. I am an economist. I am responsible for the finances of Kolkhoz but when it’s necessary, I get into a lorry and go on a round.

She was caught into the world of this village like a rat in a trap. Difficult living conditions and hard work. Lack of gas-fittings and central heating system. She learned how to light the stove and she carries firewood herself. The previous resident left her a cat that keeps her company. She started getting used to it. New friends appeared and, at last, He. He used to live in a nearby village and also worked in the Kolkhoz.

I will surrender my cat to a good person

- I work six days a week - continues Alesya pouring milk into cat’s bowl - but if it’s necessary, I also work on Sundays and during holidays. And it happens quite often. I spend three hours at work in the morning, five in the afternoon, with a couple-hour break for dinner. In the summer, I finish work at 21. I come back home at night and I have to light the oven, cook and clean. Working all the time, without any day off is taxing for nerves and health. I can’t wait until my internship finishes, I’m counting days as if I were in prison. There is only one month left. Then I’ll pack my suitcase and go to Brzeście. I will surrender the cat to the next resident.

The girl is doing managerial studies. She dreams about working in a big company as a manager. She would like her job to be interesting. She wants to make presentations, organise conferences and go on business trips abroad. But most of all, she wants to have a normal working day from 8 to 16 o’clock and the weekends off. - It’s the most important when you are thinking about starting a family - she summarizes.

Alesya sees a slow decline of Kolkhoz in Belarus. It happens this way because young people move out from villages. Despite the encouragement of the country, not many people decide to stay permanently in Kolkhoz, especially when it comes to the educated ones. Most frequently, they come and go, like Alesya. Manual labourers or people who have family bonds in here usually stay permanently. Young people from villages don’t see perspectives for themselves. They get stuck in apathy, poverty and they lose the will to change anything. Most of them start drinking alcohol. Not much happens here, beside the weekly disco. There is no gymnasium at school and young people don’t have anywhere to go. They can’t even play volleyball. Alesya was lucky to attend school in the city. She was one of the best volleyball players in the school team. When she came to Omelianiets, she decided to teach the youth how to play volleyball. She bought a net and she put it on the field. She explained the rules and taught people how to serve and pass the ball. A spark of enthusiasm appeared in them, they became interested and wanted to do something more than smoking and drinking alcohol. Alesya is not sure if volleyball games will still take place when she leaves.

The oldest inhabitants still remember the times when the Kolkhozes were placed in their village. At first, people were against collectivisation, they didn’t want to get rid of their soil that had belonged to their families for generations. Only those, who had nothing, were willing to join agricultural cooperative. The Soviet authorities organised gatherings everyday and tried to explain to peasants what it’s worth and why they should give away their soil for cooperative use. The meetings were always taking place in the evening, when people came home after whole day of work on the field. They took all night long. Representatives tried to show their vision of heaven on earth, they were convincing and encouraging us and then started threatening. And this happened each night. Some people began to understand faster and some later, that they cannot win with authorities and the Kolkhoz will be created either way and they will have to work there peacefully or under compulsion. The ones who resisted were threatened with deportation to Siberia and the more well-off ones were subject to dekulakization. Everything was taken away from them: horses, cows, farming tools and grain for sowing. Even if they wanted to work on their own fields, they didn’t have means to do so. Tired of agitation and by lack of belief in their victory, they subdued to everything.

They destroyed my house

Maria objected to all of this. She had an opportunity to work as a shop assistant in a local town. She wanted a better life for her children and herself. Her husband worked in Kolkhoz as a tractor driver. The authorities wouldn’t let Maria leave. They were afraid that after some time her husband would quit his job. They threatened to destroy the house that the couple started building unless Maria worked in Kolkhoz. One day, a bulldozer entered the construction site and they levelled it with the ground. All building materials were confiscated. The building permit was cancelled. Maria was defeated. At first, she worked as a dairymaid. She milked 12 cows every day and then 18 and 60. She got used to it. At last, they build their house and brought up their daughter. She was saving all the money for their daughter. She wanted to secure a better life for her and decided to buy a flat in the town for her. During all these years of work in Kolkhoz, she managed to save 40 thousand rubbles from her salary. Everything was lost in the 90’ as a result of inflation. Money became a pile of worthless pieces of paper.

A mark for a man-day

Ludmila is slouched and her fingers are crooked. It’s the result of hard work. Like most of women here, she is open and kind. She is very happy when someone visits her as it brakes the monotony and softens her loneliness. She uses a well sweep and takes out a bucket full of water from it. Then she invites me to sit on a bench beside a pigsty. On the grass, there is a basin with laundry, melted soap is visible in it and beside the basin lays a washboard. Żuk is a dog that keeps her company because like most of the women from Belarusian villages, she is a widow.

- You cannot describe or say what the life looks like in Kolkhoz. I did everything there: weeded corn, raked hay, dug up potatoes and I did everything by hand, there weren’t any special devices that would help. We had to cut the crops with a sickle. It was hot and sweat ran down our backs but we had to work on the field all day. We didn’t work for money but for marks that the supervisor put in the notebooks. One mark meant one man-day. We got couple of decagrams of cereals for each mark. During a year one earned about 200 marks and then we were given our salary. It was usually a sack of rye. We started stealing, God help us, as we were sinners. We were digging potatoes out and putting them into pockets or to a bag that was hidden under the jacket. We did the same with cereal, vegetables and everything. You could go to jail for stealing, but we had no choice. We had to walk to Wysokie to buy bread. We were poor but we were cheerful. We had such a zest for life! Everyone from the village was walking together and singing. When we were going back from the field in the evening, we were also singing - kids and adults. Now people have changed. They have so much but they are not able to enjoy it. When I was in Brzeście, I saw young people walking and staring at the ground. They are so sad and people hold their bags tight as if they were afraid that someone can snatch it from them. No one sings anymore, they smoke cigarettes and drink alcohol and there is no joy in them.

I am rich now

Ludmila invites us to her house. In the place where in a Belarusian house is usually a "sacred corner", Ludmila has many icons decorated with traditional embroidered towels. There is a Gospel on the kitchen table. Ludmila bustles and lays the table. - You are in my house for the first time so I have to feed you. Don’t refuse, it’s a tradition. And due to this tradition, there is always enough bread in my house - Luda treats us with fried fish and a bun baked by her. - I endured everything in my life. I was in water, under water and a thunder stroke me, I suffered from various diseases, even from cancer. I coped with everything, because I am not alone. The God is with me. I get up in the morning and pray. Dear God, thank You for this holly night and please, give me a good day today and in the evening: Dear God thank You for this holly night, please, give me a good night. I go to the Orthodox Church each Sunday. And He listens to me. Please, treat yourselves, girls. What’s mine is yours. I am healthy and I am still able to cook something, clean the house and weed the garden. I have everything I need, I live like a queen. I collect my pension in the post office. I am even able to pay my neighbour to chop wood and remove snow from my backyard. I am reach now.


Po przekroczeniu granicy polsko-białoruskiej krajobraz zmienia się radykalnie. Poszatkowane poletka i zarastające łąki ustępują miejsca ciągnącym się po horyzont polom uprawnym. Tysiące hektarów żyta, buraków, jęczmienia, kukurydzy. Między nimi pastwiska, po których spacerują stada złożone z setek krów. Nieużytków na Białorusi nie uświadczysz. Każdy centymetr ziemi jest zagospodarowany. Białoruś jest krajem typowo rolniczym.

Świetłana, Olga i Tamara pracują na jednej zmianie. Pod opieką mają ty­siąc cieląt. Tamarę zastaję przy roz­rzucaniu siana widłami, Olga nosi wiadra ze zbożem i wysypuje je do karmników. Kobiety są serdeczne, otwarte i niezwykle radosne. Chęt­nie godzą się na rozmowę. Siadamy wprost na trawie obok stajni. Za na­szymi plecami stoją w rządku malut­kie boksy dla trzytygodniowych cie­ląt, które trzeba karmić mlekiem z butelek.

Czy lubią swoją pracę? – Musiały­śmy polubić. Innego wyjścia nie ma, chociaż praca w kołchozie jest bardzo ciężka. Ale pracować trzeba i żyć za coś też trzeba.

Wszystkie mieszkają w jednej wsi. Założyły rodziny, mają dzieci, wnuki. Oprócz pracy w kołchozie prowadzą też swoje gospodarstwa. Tak jak więk­szość mieszkańców wsi mają własne krowy, świnie, ogrody.

– Wstajemy o piątej rano – opowia­da Świetłana, która w kołchozie pra­cuje jako kierowniczka zmiany – i naj­pierw musimy zająć się swoim gospo­darstwem, wydoić krowę, nakarmić świnie, wyprawić dzieci do szkoły. Do pracy jedziemy na ósmą rano. Przyjeżdża po nas specjalny służbo­wy samochód. Pracujemy w kołcho­zie do trzynastej. Przy cielętach robi­my wszystko – sprzątamy, karmimy, poimy, podściełamy. Potem samo­chód odwozi nas do domu na obiad, a o 14. wracamy ponownie do pra­cy. Pracujemy do 17. Po powrocie do domu znów zajmujemy się własnym gospodarstwem, gotujemy, sprząta­my, pielimy ogrody. Bez tej krowy i ogrodu trudno byłoby przeżyć, a tak – mamy własne mleko, jajka, warzy­wa, ziemniaki. I jakoś żyjemy. Cho­dzimy spać o północy.

Ameryka nas zabiła

– Nie chcemy narzekać na swo­je życie. Ludzie za dużo narzekają, a przecież z życiem naszych matek i babek nie ma żadnego porównania! Teraz wszyscy mamy w domu pral­ki automatyczne, ciepłą wodę w kra­nie, łazienki, toalety. Życie w prze­ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat bardzo się zmieniło. Jest wygodniej, ale ludzie posmutnieli. Kiedyś wszy­scy stanowiliśmy jedną wielką rodzi­nę. Szczególnie za czasów ZSRR – to było wspaniałe życie! Wszystko mie­liśmy zapewnione, o nic się nie trosz­czyliśmy. Kołchoz nieustannie orga­nizował nam różne rozrywki – były potańcówki, spotkania, festyny. Mie­liśmy wspaniałą organizatorkę życia kulturalnego. Wciąż miała mnóstwo różnych pomysłów: dożynki, bale przebierańców, wycieczki, konkursy. Można było na nich wygrać deskę do prasowania, durszlak, a nawet pral­kę. Ludzie walili drzwiami i oknami, nie było jak się obrócić, takie tłumy. Młodzież to z klubu nie wychodziła, a teraz? Już nic nikt nie potrzebuje, lu­dzie zrobili się tacy jacyś zobojętnia­li, sąsiad sąsiadowi nawet „dzień do­bry” nie powie. Nawet młodzież już nie chce nigdzie chodzić. Słowo „Oj­czyzna” na nikim nie robi wrażenia. Kiedyś na to słowo wszystkim aż ciar­ki po plecach chodziły, a dzisiaj gdy­by wybuchła wojna – nikt by nie po­szedł walczyć. To Zachód nas znisz­czył. Ameryka zawsze chciała nas za­bić i zabiła – mentalnie, duchowo.

Przywykłyśmy, jest dobrze

– Na Białorusi mało zarabiamy, ale żyje się nam tutaj dobrze – Świetła­na opowiada, nie przestając się uśmie­chać. – Ludzie są tu spokojni, dobrzy, łagodni. Nie ma u nas złodziei, napa­dów, w naszej wsi nawet nie zamyka­my domów na noc. Jesteśmy zadowo­lone z życia, bo jak człowiek popatrzy wokół, ile nieszczęścia jest na świe­cie, chorób, wojen, kataklizmów, to nasze życie jest naprawdę dobre. Je­steśmy zdrowe, mamy pracę, czego chcieć jeszcze? Trzeba być optymi­stą i jak najwięcej cieszyć się z tego, co się ma. Za naszą pracę dostajemy nędzne grosze, ale pracujemy, nie bun­tujemy się. Ludzie, szczególnie miej­scowi, zatrudniają się w kołchozie, bo nie mają alternatywy. W okolicy nie ma żadnych fabryk, przedsiębiorstw, tyl­ko pola, łąki, lasy. Nas też do pracy w kołchozie zmusił los, a potem się przy­zwyczajamy i tak się to toczy.

My tutaj, na Białorusi przez kilka pokoleń nie mieliśmy prawa do wła­snej ziemi. Odwykliśmy. Nie umie­my już pracować na swoim. Ja to bym już nawet nie chciała. Wolę przyjść do pracy, odwalić te swoje osiem godzin i pójść do domu. A jak masz swoje, to musisz nieustannie myśleć, kłopotać się. Po upadku ZSRR znaleźli się u nas tacy, którzy próbowali być farme­rami. Siali, sadzili, starali się, ale pań­stwo płody rolne kupuje za grosze, nie opłaca się. I wszyscy to rzucili.

Chodź, pomaluj mój świat

Czy mają jakieś marzenia? Tamara bar­dzo chciałaby pojechać nad morze. Nigdy nie widziała morza, tylko słyszała, jak lu­dzie o nim opowiadali. Marzy o urlopie nad Morzem Czarnym, na Ukrainie. Chciała­by leżeć na plaży, opalać się, pływać. Niby marzenie proste, ale bardzo trudno je speł­nić. Wciąż brakuje pieniędzy.

Olga nie ma żadnych marzeń. No chy­ba, żeby dzieci wyprowadzić na ludzi, żeby zdrowe były. – Dla siebie nic nie chcę, mam wszystko, czego mi potrzeba.

Czy zmieniłaby coś w swoim życiu, gdyby mogła cofnąć czas? Długo się za­stanawia. Tak, zmieniłaby. Poszłaby do szkoły plastycznej i zostałaby artystką. Chciałaby malować obrazy.

– Olga ma prawdziwy talent – dodają koleżanki – pięknie rysuje, maluje, a jak w domu trzeba coś przyozdobić, to ona zrobi to tak, że aż oczy rwie.

Olga rozważa ten problem czysto teo­retycznie. – Nie miałam w życiu możli­wości, by zrealizować to marzenie i nadal nie mam. Bycie artystką na wsi jest nie­możliwe, bo jak znaleźć czas na rysowa­nie. gdy pracuje się od świtu do nocy? Ale znalazłam sobie inną pasję – wyszywa­nie. Uwielbiam haftować serwetki, ma­katki, obrazy. Zajmuję się tym głównie zimą, gdy w ogrodzie nie ma tyle pracy. Przy tym odpoczywam.

Odrobić dług

Alesię odwiedzam w jej służbo­wym mieszkaniu. To kawalerka w starym, odrapanym bloku. Miesz­kają tutaj sami kołchoźnicy. Drzwi otwiera młoda, atrakcyjna dziew­czyna. Alesia jest typową przed­stawicielką wielkomiejskiej dżun­gli. Z wsią i rolnictwem nigdy nie miała niczego wspólnego. Tutaj, w Omeliańcu, po raz pierwszy z bliska zobaczyła krowę. We wsi funkcjo­nuje jeden sklep, poczta, dom kul­tury, biblioteka. Jest jeszcze jezio­ro. Innych rozrywek tu nie ma. Jak to się stało, że wykształcona dziew­czyna z ambicjami wylądowała w zapadłej wiosce?

– Tak jak wszyscy młodzi ludzie na Białorusi razem z dyplomem col­lege’u otrzymałam skierowanie do pracy. Państwo zapewniło mi dar­mowe wykształcenie, więc teraz mam obowiązek spłacić wobec niego dług i odpracować dwa lata we wskazanym miejscu. Nie zawsze pokrywa się ono z wykształceniem czy umiejętnościami. Na początku trafiłam do magazynu jako pracow­nik fizyczny. Targałam worki i pu­dła. Po miesiącu zaproponowano mi zmianę stanowiska, w kołcho­zie zwolniło się miejsce w biurze. Myślałam, że zwariuję ze szczęścia. Nie powiem, że do pracy na wsi je­chałam w uśmiechem, ale dosta­łam pracę w swoim zawodzie. Je­stem ekonomistką. Do moich obo­wiązków należy rozliczanie finan­sów kołchozu, ale jak trzeba – wsia­dam do ciężarówki i jadę w teren.

Wpadła w ten wiejski świat jak śliwka w kompot. Ciężkie warunki bytowe i ciężka praca. Brak insta­lacji gazowej i centralnego ogrze­wania. Nauczyła się rozpalać w pie­cu, sama dźwiga drewno na opał. Po poprzedniej lokatorce odziedziczy­ła kota, który dotrzymuje jej towa­rzystwa. Powoli się przyzwyczaja­ła. Pojawili się nowi przyjaciele, a w końcu – On. Mieszkał w sąsied­niej wsi i także pracował w koł­chozie.

Oddam kota w dobre ręce

– Pracuję sześć dni w tygodniu – kontynuuje Alesia, nalewając mle­ko do kociej miski – ale jeżeli za­chodzi taka potrzeba, muszę stawić się do pracy w niedziele i święta. A zdarza się to wcale nierzadko. Spę­dzam w pracy trzy godziny z rana i pięć po południu, z kilkugodzin­ną przerwą na obiad. Latem kończę pracę o 21. Kiedy wracam do domu, jest już noc, a trzeba jeszcze rozpa­lić, ugotować, posprzątać. Praca na okrągło bez wolnego dnia w tygo­dniu nadszarpuje nerwy i zdrowie. Nie mogę się doczekać końca stażu, odliczam dni jak w więzieniu. Został mi jeszcze miesiąc. Potem spakuję walizkę i wyjadę do Brześcia. Kota przekażę kolejnej lokatorce.

Dziewczyna jest w trakcie studiów menedżerskich. Marzy o pracy w du­żym przedsiębiorstwie, najlepiej na kierowniczym stanowisku. Chciała­by, aby jej praca była ciekawa. Mo­głaby przeprowadzać prezentacje, organizować konferencje, wyjeżdżać służbowo za granicę. A nade wszyst­ko mieć normalny dzień pracy od 8 do 16 i wolne weekendy. – To pod­stawa, kiedy myśli się o założeniu ro­dziny – podsumowuje.

Alesia dostrzega powolną erozję białoruskich kołchozów. Powodem jest odpływ młodych ludzi ze wsi. Po­mimo zachęt ze strony państwa nie­wielu decyduje się zostać w kołchozie na stałe, szczególnie tych wykształco­nych. Najczęściej – tak jak ona – przy­jeżdżają i wyjeżdżają. Na stałe pozo­stają przeważnie miejscowi pracow­nicy fizyczni lub ci, których trzymają więzy rodzinne. Wiejska młodzież nie widzi dla siebie perspektyw. Grzęzną w marazmie, biedzie, tracą wolę zmia­ny. Większość rozpija się. Oprócz co­tygodniowej dyskoteki w klubie nie­wiele się tu dzieje. W szkole brakuje sali gimnastycznej, młodzi ludzie nie mają się gdzie podziać. Nie umieją na­wet zagrać w siatkówkę. Alesia mia­ła szczęście chodzić do szkoły w mie­ście, była jedną z lepszych siatkarek w szkolnej drużynie. Po przyjeździe do Omeliańca postanowiła nauczyć mło­dzież grać w siatkówkę. Kupiła siatkę i rozpięła ją na kawałku pola. Objaśnia­ła zasady gry, uczyła serwów i podań. Coś w nich zaiskrzyło, pojawiło się za­interesowanie, chęć do czegoś innego niż tylko palenie i picie. Alesia zasta­nawia się, czy po jej wyjeździe mecze siatkówki będą się nadal odbywać.

Najstarsi mieszkańcy pamiętają jak w ich miejscowościach organizowa­no kołchozy. Ludzie na początku byli przeciwni kolektywizacji, nie chcieli pozbywać się ziemi, na której gospo­darowali od pokoleń. Tylko ci, którzy nic nie mieli, z ochotą przystępowa­li do spółdzielni rolniczych. Sowiec­kie władze codziennie organizowały zebrania i tłumaczyły chłopom, dla­czego trzeba i warto oddać swoją zie­mie do wspólnego użytkowania. Spo­tkania zaczynały się pod wieczór, gdy ludzie po dniu pracy w polu przycho­dzili do domu. Ciągnęły się przez całą noc. Przedstawiciele roztaczali wizję raju na ziemi, przekonywali, zachę­cali, potem – grozili. I tak noc w noc. Jedni szybciej, drudzy później zaczy­nali rozumieć, że z władzą nie wy­grają, tak czy owak kołchoz powsta­nie a oni zostaną do niego zapędze­ni, jak nie po dobroci, to z przymusu. Opornych straszono zsyłką na Sybir, zabrano się do rozkułaczania bogat­szych chłopów. Zabierano wszystko po kolei: konie, krowy, narzędzia go­spodarskie, ziarno na siew. Nawet je­śliby chcieli pracować na swoim, nie mieli już czym. Zmęczeni agitacją i brakiem wiary w zwycięstwo, zga­dzali się na wszystko.

Rozwalili mój dom

Maria postawiła się. Miała szansę na pracę w pobliskim mieście jako sprzedawca. Pragnęła lepszego życia dla siebie i swoich dzieci. Jej mąż pra­cował w kołchozie jako traktorzysta. Władze nie chciały słyszeć o wyjeź­dzie Marii. Bano się, że z biegiem czasu również jej mąż porzuci pracę na wsi. Zagrożono im, że jeśli Maria nie zgodzi się na pracę w kołchozie – rozwalą ich dom, który właśnie za­częli budować. Pewnego dnia na plac budowy wjechał spychacz i zrównał dom z ziemią. Wszystkie materiały budowlane zostały zarekwirowane. Wycofano pozwolenie na budowę. Maria została pokonana. Na począt­ku pracowała jako dojarka. Codzien­nie doiła 12 krów, potem 18 i 60. Przy­zwyczaiła się. Wybudowali w końcu swój dom, odchowali córkę. To dla niej odkładała na książeczkę wszyst­kie oszczędności. Chciała jej zapew­nić lepsze życie, zaplanowała, że kupi jej mieszkanie w mieście. Z kołcho­zowej pensji uciułała przez lata 40 ty­sięcy rubli. Wszystko przepadło w la­tach 90. na skutek galopującej infla­cji. Pieniądze zamieniły się w kupkę bezwartościowych papierków.

Za roboczodzień – pałeczka

Ludmiła jest zgarbiona i ma pokrę­cone palce na dłoniach. To od ciężkiej pracy. Tak jak większość spotkanych tutaj kobiet jest otwarta i serdeczna. To wielka radość, gdy ktoś ją odwie­dzi, przerwie monotonię i złagodzi samotność. Uruchamia żuraw przy studni i wyciąga nam wiadro świe­żej wody. Potem zaprasza na ławecz­kę pod chlewikiem. Na trawniku stoi miednica z praniem, pływa w niej roz­puszczone mydło, obok leży tara do szorowania. Towarzystwa dotrzymu­je jej pies – Żuk, bo – tak jak więk­szość kobiet na białoruskich wsiach – jest wdową.

– Nie da się tego powiedzieć ani opowiedzieć, jak było w kołchozie. Wszystko tam robiłam: pieliłam ku­kurydzę, siano grabiłam, ziemniaki kopałam i wszystko robiłam ręcznie, nie było wtedy jeszcze żadnych ma­szyn, zboże żęliśmy sierpami. Gorą­co było, pot po plecach spływał, a my z rana do wieczora na polu. Nie pra­cowaliśmy za pieniądze, tylko za pa­łeczki, jakie kierownik wpisywał do zeszytów. Jedna pałeczka oznacza­ła jeden roboczodzień. Za każdą pa­łeczkę dostawało się kilka dekagra­mów zboża. Przez rok uzbierało się tych pałeczek około 200 i wtedy do­stawaliśmy wypłatę, był to najczęściej worek żyta. Zaczęliśmy kraść, grzesz­ni my ludzie, niech nam Bóg wyba­czy. Kopiemy ziemniaki w polu i ła­dujemy sobie do kieszeni, do wor­ka na plecach ukrytego pod kurtką. Tak samo zboże, warzywa, wszyst­ko co się dało. Za kradzież można było pójść do wiezienia, ale wyjścia nie było. Po chleb chodziliśmy pie­chotą aż do Wysokiego. Było bied­nie, ale przynajmniej wesoło. Mieli­śmy taką radość życia! Cała wieś szła na pole razem i śpiewała. Wracamy wieczorem z pola – też śpiewamy, i dzieci, i dorośli. Teraz ludzie zmieni­li się, mają tak dużo, ale nie potrafią się cieszyć. Byłam w Brześciu, to wi­działam, jak młodzi ludzie idą po uli­cy ze wzrokiem wbitym w chodnik, tacy smutni, wszyscy torebki trzyma­ją pod pachą, boją się, żeby ktoś im nie wyrwał. Nikt już nie śpiewa, tyl­ko palą i piją, ale radości w sobie to żadnej nie mają.

Teraz jestem bogata

Ludmiła zaprasza nas do swego domu. Tam, gdzie w białoruskiej chacie znajduje się domowy „świę­ty kąt”, u pani Ludmiły wiszą dzie­siątki ikon ozdobionych tradycyjnie wyszywanymi ręcznikami. Na stole w kuchni leży Ewangelia. Pani Lud­miła krząta się i zastawia stół. – Jeste­ście u mnie po raz pierwszy, więc ko­niecznie muszę was nakarmić, nie od­mawiajcie, taka tradycja. Dzięki temu w moim domu nigdy nie zabraknie chleba – pani Luda częstuje nas sma­żoną rybą i własnoręcznie upieczoną drożdżówką. – Wszystko w swoim życiu zniosłam. I w wodzie byłam, i pod wodą, i piorun we mnie uderzył, i choroby różne miałam, nawet raka. Wszystko przeszłam, bo ja nie jestem sama, tylko zawsze z Bogiem. Wstaję rano i modlę się: Boże dziękuję ci za tę świętą nockę, poślij mi dzisiaj dobry dzionek, a wieczorem:Boże, dzięku­ję ci za ten święty dzień, poślij mi do­bra nockę. W każdą niedzielę do cer­kwi chodzę. I On wysłuchuje mnie. Częstujcie się, dziewczęta, czym cha­ta bogata. Jestem zdrowa i mam jesz­cze siły ugotować, posprzątać, wypie­lić ogród. Wszystko mam, niczego mi więcej nie potrzeba, żyję jak królo­wa. Emeryturę na poczcie pobieram. Stać mnie nawet na zapłacenie sąsia­dowi, żeby narąbał mi drewna i od­śnieżył podwórko. Teraz to ja jestem bogata.