Professional JournalistsBeginner JournalistsAll articles Professional Journalists

12 Jan

Eva Vieżnaviec (Belarus)
Kultura Enter, March 2, 2013


Heart of the City

(See Polish below)  

“In Slutsk – in a human way,

in Lagoysk – in a family way,

and in Grodna all is fashionable

and in Minsk all is done piggishly,

In Staryya Darogi

People take a crap on thresholds,

There is no place better than Brest,

And Vitebsk is ill-famed

And in Vorsha everything is even worse,

In Vaykavysk they punch in the face

and who is a cabbagehead is the one from Magileu”.

(Counting rhyme)

Cities were put near the water. But not less than water the city needed a legend. Cities stand on water and legends. Rome – on the Tiber and iron she-wolf, London – on the Thames and fires of Boudicca, Polotsk – on the Dvina, the Polota and Useslaw the Sorcerer. Minsk – on the Svisloch, bones of Nemiga and the Menesk mill. Without a legend and water, a city is only a set of houses and factories, settlement, turf-settlement, urban-type settlement, Malinovka-34.

A legend can be scary or bright – it doesn’t matter, it just should be. If the city has no legend, no heart, climate, people leave it or lose themselves into drinking (it’s also true that jobs and money also should be in the city).

Just cursorily I’ll mention several old legends. Kreva – the conflict of grand dukes Jogaila and Vytautas. Vytautas was a prisoner in a local castle and fled disguised as a maid. Ikazn was famous for its hidden underwater bridge and a cow-traitor who unwittingly showed to the Muscovites the way to the castle going home over the bridge. Lida is known for the suicide of the daughter of Grand Duke Gediminas who jumped from the castle walls so that not to marry under compulsion.

The Loshytski Park in Minsk is haunted by the ghost of Princess Jadwiga Lubanskaya, on Minsk Calvary an angry ghost of the Belaya Panna which was once buried alive is being a host. The garden around the Minsk City Hall for already four centuries is haunted by the ghost of Michal Valadkovich, a boozing companion of Radziwill “Panie Kochanku”. A reveller and gambler, Michal drank away the city coin box, for which he was shot during the court. Radziwill just was not in Minsk, and there was no one to stand up for Michal. So now Valadkovich looks into the faces of passers-by looking for Radziwill.

Galshany and its famous castle literally stand on the wife of one of the builders, who was sacrificed for hard standing of the walls. The corridors of Nesvizh Palace are striding by Czornaja Panna – Barbara Radziwill, the wife of King Sigismund, poisoned by her mother-in-law.

A legend is always the history of a human action – feat, error, crime or betrayal. The city legends become incarnated in monuments.

Monuments to scoundrels, saints and eccentrics

Most of the monuments in Belarus have neither a legend-creating nor an artistic value. These are monuments to Lenin and other Bolshevik bosses. Lenin stands in the centre practically of every district centre, in 6 regional centres, in Minsk there are 6-9 Lenins. Meanwhile, at his time a senior official of the Ministry of Culture Vasil Oblamski noticed that only two of Lenins have an artistic value – on the Independence Square in Minsk and on the main square in Pinsk.

Even leaving aside the fact that the Soviet Communists have caused the suffering of millions of people, it should be remembered that most of them just did not have any relation to Belarus. These are the heroes and demons of the neighbouring people; they give our cities inescapable Russian provinciality.

An important exception – Felix Dzerzhinsky, the ascetic, fanatic, maniac, chairman of the Cheka[1]. In the 1990s his memorial estate in Ivyantsy was even offered to transform into something like the palace of Count Dracula.

It is difficult for townspeople to be proud of Lenin or Kalinin, show them to visitors from abroad. What can you tell us about a provincial Lenin of factory stamping?

Instead of Lenin monuments in Belarusian cities could stand monuments to tuteyshyya[2] – heroes, saints, scoundrels and eccentrics.

From long ago in our cities lived Lithuanians, Jews, Poles, Muscovites, Tatars and Germans, Catholics, Uniats, Orthodox Christians, Muslims, Calvinists; the nobles, soldiers-boyars, chroniclers, priests and monks, artisans, and lower classes – “luznyya[3]” and “slackers”, landless peasants which were looking for work and food in the city, prostitutes, thieves, vagabonds and beggars. Since then, essentially nothing has changed much: princes and nobles, artisans, chroniclers and monks, prostitutes, idlers and thieves. Their stories are in the city archives and are passed from one to another.

Not only saints and heroes must be placed on a pedestal. Monuments should be erected as high as tall a person is, to ordinary people, and those urban eccentrics, drunkards, prostitutes or the homeless.

In 2012, a priceless sculptor Uladzimir Zhbanau left us. He is the author of the “The Stranger”, “A girl with an umbrella” and “A smoker” at the Mikhaylauski park, “Traders of seeds”, “Photographer” and “Ladies with the dog” on Kamarouka, “The carriage” near the City Hall, “Architect” on the Independence Square, “Buyers” near the Central Universal Department Store. We owe him a revival of Minsk. The heart of our city almost ripped by “renovators” of the Upper City and Nemiga, thanks to such people, started beating.

A Polish artist Pavel Altkhamer went even deeper into the humanization of urban space. His monument has a name and biography. On the Warsaw Prague at the corner of Stalevaya and Chynshovaya there is a nutating gutta-percha monument to Pan Rubber, a local drunkard, who during his life for many years was a part of the urban landscape. This thirsty man is like waiting for the one who will him out something stiff, give a muffin or a cigarette.

In Wroclaw there exist two traditions. The first one is businesslike bronze demons. They climb the walls of houses with bags of the stolen things, look out from basements and manholes, eat pies and sip wine. Wroclaw is also famous for the monument “Pedestrian underpass” (the monument to an anonymous passer-by) – on one side of the street the crowd as if goes under the ground, and on the other side comes out. The monument symbolizes the transition from the People’s Republic of Poland to the modern Poland. A housewife with bags, a mother with a stroller, an engineer, an artist, a worker, a couple of young people, an artist, an urban fashionmonger ... Those faces, those parts of the monument can be examined for hours.

There existed an antipode of this monument. In 1952 there was a competition for the best monument to Stalin in the Czech Republic. Atakar Shvets, a modernist sculptor, author of the famous “Motorcyclist”, did not want to take part in the competition. He was forced to. He deliberately painted an ugly project to lose but won. In 1955 the monument was erected. A 15-meter (without a pedestal) Stalin led a worker, a peasant, a standard-bearer and other progressive persons. The monument was popularly called “Waiting for meat”, and people also noticed that the peasant keeps the worker for the penis. Having seen his work in reality, Atakar Shvets committed a suicide, the fee for the work he sacrificed to the Blind society. The stone tragicomedy hung over Prague for 7 years, then “Waiting for meat” was blown up by the order from Moscow (as well as was erected).

I read this story in the book of Mariusz Szczygieł called “Gottland.” They say the monument killed several people. The author is the victim number one. The life model for the worker could not bear mockery and during two years drank himself to death. During the explosion the monument pressed down to death one person. The huge Stalin clearly retained his ability to suppress small people even after his death.

Ordinary people who are in the poorly organized societies lead the battle for bread for themselves and their families are much bigger heroes than bosses, managers and various celebrities, their images are a part of the soul of each place.

One day a friend told me about a secret symbol of Kalinkavichi – Raisa Markauna. Markauna was always leaving from the village into the distance. Having collected her belongings and bags, she was getting into bus No. 1 and went to the railway station, was sitting on a bench and pretended that she was waiting for a train. Raisa Markauna never went far than the city cemetery. Her monument with bags and bundles in a pose of dreamy waiting would glorify the Kalinkavichi’s station.

It would be great to put a figure to the harried miner high on Saligorsk’s dirt piles. In Zhlobin on the platform – a sottish couple of thirty years, with awkward touching aniline-bright toys. On the road to Svetlagorsk – a roadside girl haggard from AIDS (as a reminder, empathy and caution). And in every old town it would be nice to see the traditional figure of a Jew as a reminder of an important, almost lost, part of the Belarusian nation.

The soul and atmosphere of the city are created by no less important monuments – local traditions, crafts and gastronomy.

In the Middle Ages, our cities had 200 guilds. Blacksmiths, carvers, weavers, tailors, sheepskin coat makers, fish mongers, bakers, innkeepers, wheelmen, tinsmiths, coopers, masons, and potters, keepers of creamery, millers and wool hackling experts. Each city had a special craft, and this tradition was maintained through annual fairs and agricultural exhibitions. Old people say that this tradition stopped somewhere in 1950s – the beginning of the 60s, when domestic products were no longer valuable. They were replaced by the “store-bought”. Began the era of mass production, wonders of chemistry.

But still people do remember, for example, Motal’s sheepskin coat makers or Urechye’s glassblowers whose crystal was transported to the royal palaces, to wealthy homes across Europe.

On the website govorim.by I stumbled upon a living tradition of hat-felting masters of Drybin, a town in Mogilev. Felting handicraft has lived here from the earliest times till today; it acquired the status of national intangible historical and cultural value.

The researcher Olga Semchenko writes: “At the fair you can buy felted hats and boots, talk to the craftsmen. A hat-felting master in the fourth generation Valentin Zulikau from the village Pokutse says: “For the very fact that I am telling you about the technology I could be severely punished by other hat-felting masters back in the old days. Even a greater crime is to reveal our secret language to a foreigner – “katrushnitski lemezen”. It serves for keeping secrets of the craft and for identification “friend-or-foe”. Go to the master and ask, for example: “Shymskiya shkorni tsi husovyya?” which means: “Good boots or bad?” And if he understands you and answers you correctly, it means he is a real hat-felting master and his boots are good”.

“Dobra skenits” on Drybinsk hat-felting language means “Enjoy your meal”. And with these words I’ll begin to tell you about the local cooking of Belarusian towns. Ashmyany-style zeppelins and potato pancakes with meat, Smargon’s bubliks, Smalensk’s shkalonda, Vilnius fruit liqueur, Polessye’s kavbuh[4], Butrymansk’s gingerbreads, Staryya Darogi’s moonshine, Slutsk’s sugar chickens (they date back to the 1970s) and Slutsk’s salceson, stomach, home-made sausages. Honey of double-triple distillation (poltorak, dvaynyak, traynyak from 12% to 50%), Minsk “Akavita” more than 70%, colored alcohol drinks with herbs, honey, spices, berries, sugar, eggs (zubrovka, krupnik, krambambulya, traychanka).

All this should be revived and maintained to the delight of local people and tourists who travel only where it is tasty and interesting.

Belarusians are to do a great job around their cities. Especially if slackers-populists, who higgledy-piggledy build panel roosts, leave the stage. As the old saying goes, “work steadily – and here will be Vilnius”.

Belarusian towns and villages have not been quite finished off to the state of turf-settlements, urban-type settlements, agricultural towns. They are trapped between their past of Magdeburg Law, castles, temples and determination to turn into a copy of the Soviet Russian towns with their hellish sorrow.

The town of Byaroza (Kartuzskaya) became a reverence and discovery for me. An old, broken monastery of Carthusians, an infamous Polish jail, where once Belarusian political prisoners were incarcerated, the church with bleary “bulbs”, near which tanks and armoured personnel carriers lined up (as a monument to the “Great Patriotic War”).

This mixture, walls of the monastery covered with turf, a clumsy church erected following the new Russian style, wartime brushwood painted hundred times and absurd slogans over the houses reminded me of a fairy tale by Y. Stepanau “The Legend about the donkey and the horse”.

There lived a horse, and he had a house. Once a donkey came to the horse and brought him a new table, and the old one threw away. Then everything in the house was replaced like that. And the horse did not know whether to be happy or not. Now he was sleeping on the floor, eating at the doorstep and generally tried to be at home less often.

Once the donkey scratched the horse behind his ear and says:

“You grew somewhat so big; you do not look like that cat.”

“Like what cat?”

“The one that sold me the house.”

The horse imagined how unpleasant the donkey would feel when he learned the truth, and said:

“Oh yeah, I completely forgot!”

“Well, it’s okay, stay on, you will catch mice!”

“No, I’d better go.”

“Just do not forget to give a loan.”

“What kind of loan?”

“You lived here for six months and you ask me what kind of loan.”

“I’m sorry,” said the horse.

He was pleased that he did good deed for the donkey. And he went, thinking that it is necessary to give the donkey a loan so that he didn’t dawn upon and became upset.

Sometimes a very docile and hardy horse can spoil if not a furrow than his own house. And he is lumbered “headless horsemen”, as those[5] that recently ravaged the centre of Vitebsk. Or Grodno.

In these notes, I did not mention a lot of important things that make up the living aura of the city. For example, the historic centre, cemetery, monuments of wooden architecture, abandoned factories, and finally local gastronomy – moody restaurants, clubs, pubs. Each of readers will remember something of them own.

Author: Yeva Vezhnavets – a Belarusian writer, author of the book “The Way of the Petty Bastards” and numerous publications in “Nasha Niva”, “Arche” and “Dzeyaslou”.

[1] the All-Russian Extraordinary Commission for Combating Counter-Revolution, Speculation, and Sabotage

[2] Self-determination of the Belarusian peasantry in the late 19th – early 20th centuries, literary meaning “those who are here”

[3] Poor peasants who moved to the city

[4] Stomach filled with minced meat and then dried

[5] “The headless horseman” is a nickname of the Vitebsk Head Alexander Kosinets who blew half of the city center to make an empty and bare area.



Serce miasta

W Słucku – po ludzku
W Lahojsku – po swojsku
a w Grodnie bywa modnie
a w Mińsku jest po świńsku
W Starych Drogach
srają na progach
A w Brześciu wprost anielsko

w Witebsku stale kiepsko
a w Orszy klimat  gorszy
w Waukawysku masz po pysku
a u kogo chora głowa – ten jest z Mohylowa 


Miasta budowano w pobliżu rzek. Jednak w nie mniejszym stopniu niż wody miasto potrzebuje legendy. Miasta istnieją dzięki rzekom i legendom. Rzym dzięki Tybrowi i żelaznej wilczycy, Londyn – Tamizie i pożarowi Boudiki, Połock – rzekom Dźwina i Pałata oraz Usiasławowi Czaradziejowi, Mińsk – Świsłoczy, kościom Niamihi i młynowi legendarnego mocarza Mianieska.

Bez legendy i rzeki miasto to jedynie domy i fabryki, tymczasowe koszary pracownicze, osiedla typu miejskiego, Malinauka-34.

Legenda może być okrutna lub wzniosła – najważniejsze, żeby była. Gdy miasto jej nie ma, jest pozbawione serca, klimatu, ludzie porzucają je albo zapijają w nim smutki (co prawda pracę i pieniądze miasto również powinno zapewnić).

Krótko przypomnę tutaj kilka starych legend. Losy Krewy wiążą się z konfliktem wielkich książąt – Jagiełły i Witolda. Witold był więziony w miejscowym zamku, skąd uciekł w przebraniu służącej. Miasteczko Ikaźń słynie z ukrytego podwodnego mostu i historii o  krowie, która idąc mostem, nieświadomie pokazała Moskalom drogę do zamku. W Lidzie samobójczą śmiercią zginęła córka wielkiego księcia Giedymina, która rzuciła się z murów zamku, aby uniknąć zamążpójścia pod przymusem.

Według legendy po parku Łoszyckim w Mińsku błądzi duch księżnej Jadwigi Lubańskiej, na mińskiej Kalwarii panoszy się złośliwa Biała Dama, którą niegdyś pochowano żywcem. Na skwerze wokół mińskiego Ratusza już od czterech stuleci krąży widmo deputata Michała Waładkowicza, towarzysza biesiad Radziwiłła „Panie Kochanku”. Hulaka i hazardzista Michał przepił miejskie fundusze, za co został skazany na rozstrzelanie. Radziwiłła w Mińsku wtedy nie było i nikt za Michałem się nie wstawił. Dlatego teraz Waładkowicz zagląda w twarze przechodniów, szukając Radziwiłła.

Halszany ze swoim słynnym zamkiem stoją dosłownie na kościach zamurowanej żony jednego z budowniczych, którą przyniesiono w ofierze, żeby fundamenty budowli mocno się trzymały. Korytarze zamku w Nieświeżu lekkim krokiem przemierza Czarna Dama – Barbara Radziwiłłówna, żona króla Zygmunta, otruta przez teściową.

Legenda to historia ludzkich uczynków – sukcesów, pomyłek, zbrodni czy zdrad. Pomniki są jej odzwierciedleniem.

Pomniki nędzników, świętych i dziwaków

Większość pomników na Białorusi nie posiada legendotwórczej ani artystycznej wartości. To pomniki Lenina i innych bolszewickich przywódców. Lenin stoi na środku niemal każdego rejonowego miasteczka. W samym Mińsku jest od sześciu do dziewięciu jego pomników. Przy czym wysoko postawiony urzędnik Ministerstwa Kultury, Vasil Abłamski, zauważył, że tylko dwa z nich posiadają wartość artystyczną – stojący na placu Niepodległości w Mińsku i na głównym placu w Pińsku.

Przyjmując, że sowieccy komuniści przyczynili się do cierpień miliona osób, warto pamiętać, iż większość z nich była spoza Białorusi. To bohaterowie i demony sąsiedniego narodu – oni nadają naszym miastom fikcyjną aurę rosyjskiej prowincjonalności.

Wyjątkiem jest Feliks Dzierżyński – asceta, fanatyk. Przewodniczący WCzK. W latach dziewięćdziesiątych pojawiały się nawet propozycje, żeby jego majątek w Iwieńcu przekształcić na zamek w stylu posiadłości hrabiego Drakuli.

Obywatelom trudno okazywać dumę z pomnika Lenina czy Kalinina, pokazywać  je gościom z zagranicy. Bo co można opowiedzieć o fabrycznej bryle prowincjonalnego pomnika Lenina?

Zamiast pomników Lenina w białoruskich miastach mogłyby stać pomniki miejscowych bohaterów, świętych, nędzarzy i dziwaków.

Dawnymi czasy w naszych miastach żyli: Litwini, Żydzi, Polacy, Moskale, Tatarzy i Niemcy; katolicy, unici, prawosławni, judaiści, muzułmanie, kalwiniści; szlachta, bojarzy, kronikarze, kapłani i mnisi, rzemieślnicy, ale i przedstawiciele niższych warstw – „ludzie luźni” i „hultaje”, chłopi bez ziemi, którzy szukali pracy i wyżywienia w mieście, prostytutki, złodzieje, włóczędzy i żebracy. Od tamtego czasu w istocie nic się nie zmieniło: ci sami książęta, szlachta, rzemieślnicy, kronikarze i mnisi, prostytutki, łajdacy i złodzieje. Ich historie znajdują się w miejskich archiwach.

Nie tylko święci i bohaterowie powinni stać na postumentach. Warto stawiać pomniki na ludzką miarę zwyczajnym ludziom, a tym samym miejskim dziwakom, pijakom, prostytutkom czy bezdomnym.

W 2012 roku opuścił nas nieoceniony rzeźbiarz Uładzimir Żbanau. Jest on autorem: Nieznajomej, Dziewczynki z parasolem, Przypalającego – na Skwerze Michałowskim, Handlarki nasion, FotografaDamy z pieskiem – na Komarowskim Rynku, Załogi – koło Ratusza, Architekta – na placu Niepodległości, Na zakupach – obok Centralnego Domu Towarowego. Zawdzięczamy mu odrodzenie Mińska. W naszym mieście, dzięki takim ludziom, zabiło serce, niemal wyrwane przez „odnowicieli” Górnego Miasta i Niamihi.

Polski artysta Paweł Althamer poszedł jeszcze dalej w uczłowieczaniu przestrzeni miejskiej. Pomnik jego autorstwa posiada imię i biografię. Na warszawskiej Pradze, na rogu ulic Stalowej i Czynszowej, koło sklepu monopolowego, ni to stoi ni to kiwa się pomnik wykonany z gutaperki, przedstawiający pana Gumę – lokalnego alkoholika, który za życia przez długie lata był częścią pejzażu miejskiego. Spragniony mężczyzna jakby czeka, żeby postawić mu setkę wódki, kupić bułkę albo dać papierosa.

Wrocław słynie z pracowitych chochlików z brązu. Wspinają się po ścianach domów z workami skradzionych rzeczy, wyglądają z piwnic i studzienek, jedzą ciastka i upijają się winem. Poza tym jest tu pomnik Przejście (Pomnik Anonimowego Przechodnia): z jednej strony tłum ludzi zdaje się schodzić pod ziemię, z drugiej – wychodzić. Pomnik symbolizuje przejście od PRL-u do współczesnej Polski. Gospodyni domowa z torbami, matka z wózkiem, inżynier, artysta, robotnik, para młodych ludzi, miejska elegantka… Twarze, szczegóły pomnika można obserwować godzinami.

W Czechach znajdował się pomnik będący całkowitym przeciwieństwem Przejścia. W 1952 roku ogłoszony został tam konkurs na najlepszy pomnik Stalina. Otakar Švec, modernistyczny rzeźbiarz, autor słynnego Motocyklisty nie chciał uczestniczyć w konkursie. Zmuszono go. Celowo więc stworzył potworny projekt, żeby przegrać, jednak okazało się, że to on wygrał. W 1955 roku projekt zrealizowano. 15-metrowy Stalin (bez postumentu) prowadził za sobą robotnika, chłopkę, człowieka z flagą i inne „postępowe” osoby. Ludzie nazywali pomnik „kolejką po mięso”. Ich uwadze nie uszedł szczegół, że chłopka trzyma robotnika za członka. Ujrzawszy pomnik, Otakar Švec popełnił samobójstwo. Honorarium za pracę ofiarował towarzystwu niewidomych. Kamienna tragifarsa górowała nad Pragą przez siedem lat. Kolejkę po mięso zburzono na rozkaz Moskwy (postawiono zresztą również).

Historię tę przeczytałam w książce Mariusza Szczygła Gottland. Mówi się, że pomnik zniszczył kilku ludzi. Po pierwsze autora. Modelarz natomiast nie wytrzymał kpin i po dwóch latach zapił się na śmierć. Podczas burzenia pomnik zmiażdżył człowieka. Ogromny Stalin zachował widocznie zdolność duszenia maleńkich ludzi także po śmierci.

Zwykli ludzie, którzy w hierarchii kiepsko zorganizowanych społeczeństw znajdują się na samym dole i toczą bitwę o chleb dla siebie i swoich rodzin, są większymi bohaterami niż zwierzchnictwo, kierownicy i sławy, ich wizerunki są częścią duszy każdego miejsca.

Któregoś dnia przyjaciółka opowiedziała mi o nieoficjalnym symbolu miasteczka Kalinkaviczy – Raisie Markaunie. Markauna ciągle wyjeżdżała z miasteczka. Zbierała torby, pakunki, wsiadała do „jedynki”, jechała na dworzec kolejowy, siadała na ławce i sprawiała wrażenie, jakby czekała na pociąg. Raisa Markauna nie odjechała jednak nigdy dalej niż do miejskiego cmentarza. Jej pomnik z torbami i pakunkami w pozie marzycielskiego czekania bardzo upiększyłby miejski dworzec.

Wysoko, pośród soligorskich gór, czyli wielkich kopalnianych hałd, można by postawić zmęczoną postać górnika. W Żłobinie na peronie – przepitą parę, lat około trzydziestu, z nieporęcznymi, ale i rozczulającymi jasnymi zabawkami barwionymi aniliną. Przy drodze do Svietłahorska – przydrożną dziewczynę, zniszczoną przez AIDS (jako przypomnienie, współczucie i ostrzeżenie). W każdym starym miasteczku miło byłoby zobaczyć pomnik ortodoksyjnego Żyda – jako odniesienie do ważnej, niemalże utraconej części białoruskiej nacji.

Duszę i klimat miasta tworzą również miejscowe tradycje, rzemiosło, kuchnia.

W średniowieczu w naszych miastach było około dwustu rzemieślniczych cechów. Kowale, snycerze, tkacze, krawcy, kożusznicy, rybacy, piekarze, oberżyści, zieleniarze, kołodzieje, blacharze, bednarze, murarze, garncarze, maślarze, młynarze i gręplarze. W każdym mieście kwitło odmienne rzemiosło, a tradycja ta podtrzymywana była przez coroczne targi, pokazy, wystawy rolnicze. Starzy ludzie opowiadają, że zamarło to mniej więcej w latach pięćdziesiątych czy na początku sześćdziesiątych, kiedy swojskie, domowe wyroby przestały być wartościowe. Wypierały je sklepowe, kupne. Nadszedł czas masowej produkcji, chemicznych cudów.

Jednak wciąż aktualna jest pamięć na przykład o motalskich kożusznikach albo ureckich hutnikach, których kryształy trafiały do królewskich i książęcych pałaców bogatych domów w całej Europie.

Na stronie govorim.by odnalazłam miejsce, gdzie wciąż są folusznicy. To miasteczko Drybina na Mohylewszczyźnie. Sztuka folowania wełny, która sięga dawnych czasów i utrzymuje się do dzisiaj, otrzymała status narodowego niematerialnego historyczno-kulturowego dziedzictwa.

Badaczka Volha Siemczanka pisze: „Na targu można kupić sobie wełnianą czapkę i walonki, porozmawiać z majstrami. Folusznik w czwartym pokoleniu Valancin Ziulikau  z wioski Pakucie opowiada: Za to, że opowiadam pani o technologii, wcześniej mogliby ostro ukarać mnie inni folusznicy. Jeszcze większą zbrodnią było odkrycie przed obcym naszego sekretnego języka – «katrusznicki lemiezień». Służy on do zachowania tajemnic rzemiosła oraz identyfikacji «swój–obcy». Proszę podejść do majstra i zapytać go przykładowo: «Szymskija szkorni czy chusowyja?», co oznacza «Dobre walonki czy złe?».  Kiedy majster was zrozumie i odpowie prawidłowo, jest prawdziwym folusznikiem, a jego walonki są dobrej jakości”.

„Dobra skienić w języku drybińskich foluszników oznacza „Smacznego”. Tymi słowami rozpocznę wzmiankę o kuchni białoruskich miasteczek. Kartacze i kołduny po oszmiańsku, smorgońskie obwarzanki, smoleński kindziuk, butrymańskie pierniki, samogonki ze Starych Dróg , słuckie cukrowe koguciki (można było natrafić na nie jeszcze w latach siedemdziesiątych), słucki salceson, kindziuk, kiełbasa palcówka. Miody pitne podwójnej i potrójnej destylacji (od 12% do 50%), mińska okowita, kolorowe alkohole z dodatkiem ziół, miodu, przypraw, jagód, cukru, jajek (żubrówka, krupnik, krambambula).

Wszystko to warto wskrzesić i pielęgnować ku radości miejscowych ludzi i turystów, którzy jeżdżą wyłącznie tam, gdzie jest smacznie i ciekawie.

Białoruś czeka wielka praca nad przeobrażeniem miast. Szczególnie gdy odejdą partacze, populiści, którzy na łapu-capu budują płytowe kolosy. Jak  mówi stare przysłowie: Pracuj pilnie, a będzie jak w Wilnie.

Białoruskie wsie i miasteczka jeszcze niecałkowicie doprowadzone są do stanu tymczasowych koszar pracowniczych, osiedli typu miejskiego, agromiasteczek. Tkwią w zawieszeniu pomiędzy magdeburską, zamkową, świątynną przeszłością a nieuchronnością przeistoczenia się w kopie rosyjskich sowieckich miasteczek z ich piekielnym smutkiem.

Utrapieniem i odkryciem dla mnie okazało się miasteczko Biaroza (Kartuska): stary, zaniedbany klasztor Kartuzów, zniesławione polskie więzienie, gdzie niegdyś umieszczeni byli białoruscy więźniowie polityczni, cerkiew ze smętnymi kopułami, obok której wystawiono czołgi  i transportery opancerzone (jako pomnik Wielkiej Wojny Ojczyźnianej).

Mieszanka ta – porosłe gąszczem traw ściany klasztoru, niezgrabna cerkiew zbudowana w stylu noworuskim, sto razy odmalowywane wojskowe gruchoty i absurdalne hasła nad domami przypominają Legendę o ośle i koniu J. Stepanova.

Był sobie raz koń, który miał dom. Pewnego razu przyszedł do niego osioł i przyniósł mu nowy stół, a stary wyrzucił. Później ze wszystkimi innymi meblami zrobił podobnie. A koń nie wiedział, czy powinien się cieszyć, czy martwić. Teraz spał na podłodze, jadł przy progu i starał się rzadziej bywać w domu.

Raz osioł podrapał konia za uchem i mówi:

– Jakoś za duży wyrosłeś, w ogóle nie jesteś podobny do tego kota.

– Do jakiego kota?

– Tego, który sprzedał mi dom.

Koń sobie wyobraził, jak nieprzyjemnie będzie osłowi, gdy dowie się prawdy, że został oszukany przez kota, który sprzedał mu cudzy dom, i powiedział:

– Ach tak, całkiem o tym zapomniałem!

– Nic się nie stało, zostań u mnie. Dalej będziesz łowić myszy!

– Oj nie, ja lepiej pójdę.

– Tylko pożyczki nie zapomnij  mi oddać.

– Jakiej pożyczki?

– Pół roku mieszkasz u mnie i pytasz się, jakiej pożyczki?

– Wybacz – powiedział koń.

Zrobiło mu się przyjemnie, że oddał osłu przysługę. I poszedł, myśląc, że trzeba oddać osłu pożyczkę, żeby ten niczego się nie domyślił i nie było mu przykro.

Czasem łagodny, zbyt wytrzymały i wyrozumiały koń może zepsuć nie tylko bruzdy na polu, ale i własny dom. Wtedy wchodzą mu na głowę „jeźdźcy bez głowy [jeździec bez głowy – przezwisko przewodniczącego witebskiego obwodowego komitetu wykonawczego, który niedawno zburzył historyczne centrum Witebska, żeby powstał pusty plac].

W tekście tym nie wspomniałam o wielu ważnych sprawach, które składają się na aurę miasta. Na przykład o historycznych centrach, cmentarzach, zabytkach drewnianej architektury, porzuconych fabrykach, wreszcie gastronomii – nastrojowych restauracjach, klubach, pubach. Każdy doda coś od siebie.

O autorce: EvVieżnaviec – białoruska pisarka, autorka zbioru Szlak drobnej swołoczy oraz licznych publikacji w „Naszej Niwie, „Arche i „Dziejasłou.

Foto Viktara Korzuna. Miasto Biaroza.

Przeł. Karolina Gendek

Originally published: http://kulturaenter.pl/serce-miasta/2013/07/